دليل عقل در ميان فقها و مجتهدين عامّه و خاصّه گرچه اجمالا به عنوان يكى از منابع استخراج و استنباط احكام مطرح شده ، ولى هيچ‌گاه حدود و تعريف آن به طور دقيق در كلمات آنان مشخّص نگرديده است ؛ و نيز از نظر مذاهب و مكاتب مختلف فقهى به صورتهاى گوناگون معرّفى شده است . لذا براى تبيين و توضيح آن لازم است به طور اجمال نظرى به متون و كلمات قدما و متأخّرين افكنده و سير تاريخى اين موضوع را ملاحظه كنيم . سير تاريخى دليل عقل : قبل از مرحوم شيخ مفيد ، نامى از عقل در آثار علماى اصول و فقه ديده نمىشود . شيخ مفيد در رسالهء اصوليّهء خود كه كراجكى آن را تلخيص كرده ، و فعلا موجود است ، براى اوّلين بار عقل را مورد بررسى قرار مىدهد . شيخ مفيد هرچند به وضوح عقل را به عنوان يكى از ادلّه به حساب نياورده ولى مىگويد : « اصول احكام ، كتاب است و سنّت و اقوال ائمّه ؛ - و اضافه مىكند - از سه طريق مىتوانيم به اين اصول دست يابيم : ( 1 ) به طور شفاهى ( 2 ) از طريق اخبار ( 3 ) از طريق عقل . » شيخ در حالى كه نامى از اجماع نمىآورد ، به ترتيب مذكور به عقل اشاره مىكند و در تعريف آن مىگويد : « عقل راه